राजा माण, महिषासुर आणि मी
विक्रांत मंडपे, सातारा | ईमेल: vikrant.mandape@gmail.com | संपर्क: 9765585005 / ९४२२०३८९९९ #विक्रांतमांडपे #साताराइतिहास
मी गेली अनेक वर्ष #माणदेशाकडे मोठ्या कुतुहलाने पाहतो आहे. माण, #माणगंगा, माणदेशी माणसं, बनगरवाडी अशा शब्दागणिक #माणदेश मनात रुतत गेला.
नेमके याच काळात माझा बालमित्र माणदेशात तलाठी म्हणून रुजू झाला. त्यानंतर त्याच्या कार्यक्षेत्रातील #वळईच्या सरपंचांना श्रीयुत बबन काळेल यांना त्याने माझी मदत हवी असल्याचे सांगितले. सरपंच मला भेटले अन पुढील भेटीपासून आमची गट्टीच जमली.
साधारण लालबद्दूर शास्त्री यांच्यासारखी अंगकाठी असणारे श्री बबन काळेल यांचं गाव #वळई. #कुकुडवाडच्या जवळचं गाव. भोजलिंग त्यांच्या देवस्थानाचे नाव. या शिवाय इतिहासात #म्हसवडच्या सिध्दनाथाचे पुजारीपण. जात लोणारी. गावात सर्वच या समाजाचे. देवाचा मान गावात. याच संदर्भात एक कोर्टकचेरी चालू. जुन्या दाखल्यांच्या शोधात त्यांना त्यांच्याजवळ असलेला, परंपरेने चालत आलेला त्यांच्याच मालकीचा #ताम्रपट आठवला. तो उपयोगी पडेल म्हणून वाचून घेण्याची त्यांची धडपड चालू होती.
मला दाखवण्यासाठी तो ते घेऊन आले. ताम्रपट अतिशय धार्मिकतेने पुजले जात होते. कापडातून हळूवार काढल्यावर माझ्या लक्षात आले आठ बाय तीन इंच, चार मिलीमीटर जाडी. तीन पत्रे. एकमेकांना कडीने जोडलेले. आजवर अनेकांना न उलगडणारे काही त्यात असावे आणि भोजलिंग देवस्थाना संदर्भात उपयोगी पडेल असा दस्त असावा अशा प्रामाणिक समजुतीने त्यांनी तो माझ्याकडे दिला.
पाहण्यापूर्वी, आजवर तो त्यांनी कोणा कोणाला दाखवला हे सांगताना, मद्रास कडील विद्यापिठात त्याची झेरॉक्स पाठवल्याचे सांगितले. परंतु आजवर कोणीही यशस्वी न झाल्याचेही सांगितले. एक वेगळेपण माझ्या मनाला जाणवले. माझा व्हिडिओ कॅमेरा सुरू करून ताम्रपट जवळून रेकॉर्ड करून घेतला. अन ताम्रपट परत केला. अक्षरे लहान होती, खोलवर कोरलेली. कीलकशीर्ष #ब्राह्मी. पुढचे काही तास झपाटल्यासारखा कामात सुटलो.
प्रथम लिपी पाहिली. #ब्राह्मीलिपी होती. भाषा संस्कृत होती. कीलकशीर्ष गुप्तकालीन ब्राह्मी. अक्षरवळणावरून अंदाजे काळ ठरवला ४थ्या ५व्या शतकातील अक्षरवळण.
लेखन वैशिष्ट्ये तपासली. सर्वत्र 'ऋ'कार जोडताना अर्धा 'र' जोडून वेलांटी दिली होती म्हणजे कृष्ण ऐवजी क्रिष्णा असे.
क्लोजअपमुळे अक्षरे ओळखणे फारसे अवघड नव्हते.
ताम्रपटाच्या सुरुवातीस राजाची माहिती त्याची वंशावळ, ताम्रपत्र लिहिण्याचे कारण, शेवटी ग्राम निर्देश, काल निर्देश, शापवाणी आणि कोरक्याचे नाव होते. अंक कुठेही नव्हते. तीन पत्र्यांपैकी सहापैकी चार बाजूवरच लिहिले होते. मुलपृष्ठ-मुखपृष्ठ कोरेच होते. ताम्रपट कडीने जोडले होते. त्यावर मुद्रा नव्हती. कडीची जागा नंतर बदलली असल्याचे कारण मजकुराची मांडणी असे दर्शवित होती. सुरुवातीस कोणतेही स्वस्तिकचिन्ह नव्हते. मजकूर असा आहे.
ताम्रपटाचा सलग मजकूर व लिप्यंतरण
[त १ बाजू १] बः व विक्रम तस्त विदर्भाश्मक मण्डलः मानाङ्क त्रिपति श्री मान्कुन्तलां प्रशासिता प्रजसु किल्यी विनयेन साधुषु द्वि ब्रस्सु शौर्येणान येन राजसु त्यागेन सर्वत्रच ३ ॥ यप्रकाशति देहान्तरस्वौपि गुणैरिह स्थितैः दे राजस्सुतस्तस्य देवराज इवाश्रितां चकारसम सम्पत्ति नित्ययस्सुखोदयां छद्म व्यतितं विनयेन शौर्य त्यागोर्विना भू तेतीर प्रमेयः सत्यकियाति
[भा २ बाजू १] गृ इनच्छम स्थिति स्थिति समकाल भोज्यः अचाटभटप्रवेश प्र णिक्रयणेऽश्च ब्राह्मणो कौण्डिन्यस गोत्रो कुमारस्वामि ह रेत गोत्रो चन्द्रस्वामि वत्ससगोत्रो बोप्पस्वामि वे ण्डिष्य चवनागस्वामि कृष्णात्रेयसगोत्रो यज्ञस्वामि म ण्डसगोत्रो अन्द्रस्वामि कौशिकसगोत्रो मात्रिस्वामि भ रद्वाजसगोत्रो श्रीस्वामि गोपस्वामि गौतमसगोत्रो ख ल्लस्वामि काश्यपसगोत्रो श्रीस्वामि वच्चमदितः कि त्वा चत्वारिशत्या ब्राह्माणो नामोधिवासः यदवेत्य राष्ट्रकुटेन्वो यैरध्वैश्वरसयति ध्दम्मपर मैन्नाच्छेतव्य
[पत्रा २ बाजू २] व्छल विप्रयुक्तं शुद्धागुणोयस्य फलैदाप्रकाशाः तन्योपिसुनू त्रिपतिन्विजेता प्रत्नान्नति नो पिशुनैर्व्विशुद्धैः षड्वर्ग ह्लोर्विधेयकारी राजयतस्तेन किला विधेयः अ (कृ) त्वमात्र हातव्य व्यापारेणा सदोदितं खिलप्रणायि वैभिष्णु स्वस्य गोपि दुनेतिथं प्रद्दाटां प्रियम्स्याति अरिताषोपि याचकः सेवयैव यमत्यार्ध यावते प्रेम वाञ्छाया ततस्तेन राज्ञ माता पितारात्मनश्च पुण्य यशोभि व्विद्धये (उ) लाहिका नाम ग्राम ब्राह्मणेभ्य सात्क्रित्योदक अर्ब (अर्घ्य) महा मार्गशीर्ष वैशाखस्थ चन्द्रपरागे प्रपादितः सूचन्द्रार्क
[पत्रा २ बाजू १] लिवि तं भगवता वेदव्यासेन बहुभिर्व्वसुधा दत्ता राजभिस्सगर दिभि यस्य यदा भूमितस्य तदा फलं षष्टिवर्ष सहस्राणि स्व ग्गे मोदति चानुमन्तेच तन्येव नरके वसेत न्यायदान परिशुद्धः अप ल्कस्थान दक्षिणेन वेणुगिरी पश्चिमेन कुत्कुटवट उत्त रेण हिमीरवादीवता न्यायदानानि लिखितं स्छ च्छासमविधेयराज विषयपति जीवदेव सन्तकेन ग्रा मक्षपट्लाध्यक्षेन सर्वकरणाध्यक्ष प्रत्यक्ष देवदत्तेन
माझ्या प्रतिमेतील सलग मजकूर: बभूव विक्रमत्रस्त विदर्भाश्मक मण्डलः मानाङ्क न्रिपति श्रीमान्कुन्तलांप्रशासिता प्रजसुकित्याविनयेन साधुषु द्विषस्सु शौर्येणान येनराजसु त्यागेन सर्व्वत्रचयद्प्रकाशति देहान्तरस्वौपिगुणैरिह स्थितैः देवराजसुतस्तस्य देवराजइवाश्रितां वकरसमम्पत्ति निरत्ययसुखोदयां छद्मव्यतितं विनयेनशौर्यत्यागोर्विना भूतितिरप्रमेयः सत्यकियाति ग्रहनक्षत्रक्षितिस्थितिसमकालभोग्यः अचाटभटप्रवेशःप्राणिक्रयणोश्च ब्राह्मणो कौण्डिण्यसगोत्र कुमारस्वामि हारितगोत्रश्चन्द्रस्वामि वत्ससगोत्र बोप्पस्वामि कौण्डिण्य चवनागस्वामि क्रिष्णात्रेयसगोत्रो यज्ञस्वामि मठरसगोत्रो अन्द्रस्वामि कौशिकसगोत्रो मात्रिस्वामि भारद्वाजसगोत्रो गोपस्वामि गोतमसगोत्रो खोल्लस्वामि काश्यपसगोत्रोश्रीस्वामि वचम दितः क्रित्वा चत्वारिशत्या ब्राह्मणो नामोधिवासः यदवेत्य राष्ट्रकुटेन्वौयरधैश्च राजयतिर्द्धर्मपर मैन्नाच्छे तव्यच्छल विप्रयुक्तंशुद्धागुणोयस्य फलैदप्रकाशः तन्योपिसूनू न्रिपतिन्विजेता प्रत्लान्नति नो पिशुनैर्व्विशुद्धैः षड्वर्ग शत्रोरविधेयकारि राजयतस्तेन किलाविधेयः अ(कृ)त्वमात्रदातव्य व्यापारेणासदोदितं क्रितप्रणायि वैत्रिष्णु स्वस्यगोपिदुनेतियं प्रदाटां प्रियमस्याति अरिताषोपि याचकः सेवयैव यमत्यार्थ यावत्ते प्रेमवाञ्छाया ततस्तेन राज्ञमातापित्रारात्मनश्चपुण्ययशोभिव्रिद्धये (उ) लाहिकानामग्राम ब्राह्मणेभ्य सक्तित्योदक अर्र्व (अर्घ्य) महामार्गशीर्ष वैशाखस्य चन्द्रपरागेप्रपादितः सूचन्द्रार्क लिखितं भगवता वेदव्यासेन बहुभिर्वसुधा दत्ता राजभिस्सगरदिभिः यस्य यदा भूमिस्तस्य तदा फलं षष्टिवर्षसहस्राणि स्वर्गेमोदति चानुमन्ते च तन्येव नरके वसेत न्यायदान परिशुद्धः अपलकस्थानं दक्षिणेन वेणुगिरि पश्चिमेन कुत्कुटवटः उत्तरेण हिमिरवादिवता न्यायदनानि लिखित स्छतच्छासमविधेयराज विषयपति जीवदेव सन्तकेन ग्रामक्षपटलाध्यक्षेन सर्व्वकरणाध्यक्ष प्रत्यक्ष देवदत्तेन लिहैं स्वस्य स्त
मराठी भाषांतर व अर्थ
आपल्या पराक्रमाने विदर्भ आणि अश्मक (मराठवाडा) मंडलांचा थरकाप उडवणारा, मानांक नृपती होऊन गेला. तो धनवान कुंतलांचा प्रशासक, प्रजेत सुकीर्तीने, साधूमध्ये विनयाने, शत्रूत शौर्याने, राजांमध्ये त्यागाने अशा गुणांमुळे सर्वत्र जो प्रकाशित आहे, आणि देह सोडून गेल्यावर देखील जो गुणांमुळे येथे स्थिर आहे. त्याचा पुत्र देवराज, जो देवराज (इंद्रा) प्रमाणे संपत्तीचे कण बेभानपणे गुप्ततेने उधळतो. विनयाने शौर्य त्यागा विना भू तितिर प्रमेय सत्य होते. ग्रह नक्षत्रांची स्थिती जोवर आहे तोवर भोगण्यास योग्य. गुंड आणि भाडोत्री सैनिकांना प्रवेश नसणारे, जेथील प्राण्यांची खरेदी होऊ शकणार नाही अशा -
ब्राह्मण कौण्डिण्यस गोत्र कुमार स्वामी, हारित गोत्र चंद्र स्वामी, वत्स गोत्र बोप्प स्वामी, कौण्डिण्य गोत्र चवनाग स्वामी, कृष्णात्रेय गोत्र यज्ञ स्वामी, मठर गोत्र इन्द्र स्वामी, कौशिक गोत्र मातृ स्वामी, भारद्वाज गोत्र गोप स्वामी, गोतमगोत्र खोल्ल स्वामी, काश्यपगोत्र श्री स्वामी, आपल्या बोलण्याने एकत्र येवून चाळीस ब्राह्मण धरणे धरून बसले. त्यांचे जोरजोराने ओरडणे ऐकून #राष्ट्रकूट खरोखर जो खाली उतरून समजून घेतो. धर्मपर राज्य करतो लोकांना एकत्र करून त्यांना तोडून न टाकता न फसवता. ज्याचे गुण शुद्ध प्रकाशतो, त्याचा पुत्र सुद्धा राजांवर विजय मिळवणारा आहे. रुढीने वाकणारा कुत्रासुद्धा पवित्र नसतो. सहा वर्गशत्रूना न जुमानता राज्य करतो तो खरोखरच अविधेय. न मोजता येणारे देण्यास सदैव पुढे येणारा खरेच तयार. तयार प्रमुख शत्रू आणि याचकांचा आवडता. ज्याला जे हवे ते देणारा. शत्रूना मृत्यू आणि याचकांना प्रेम. तेंव्हा त्याने राजमाता मातापिता आणि स्वतःच्या यश पुण्याच्या वृद्धी साठी उलाहिका नावाचे (/ लाहिकांचे) गाव ब्राह्मणांना भक्तिभावाने (/सत्क्रीयेने) दान केले. महामार्गशिर्ष वर्षाच्या चन्द्रग्रहणानिमित्त दान. भगवान वेदव्यासानी लिहून ठेवले आहे, भरपूर जमीन दान करणा-या राजानी, सगर आदिनी (सांगीतले) जेंव्हा ज्याची जमीन तेंव्हा त्याचे फळ. यास होकार देणा-यास साठ हजार वर्षे स्वर्गात आनंद मिळेल. अन्यथा नरकात जागा. न्यायदान जाहीर केले. अपलक (/प्रपालक रक्षणकर्त्याचे) स्थान दक्षिणेने वेणुगिरी पश्चिमेने कुकुडवाड उत्तरेने हिवरेवाडीवत न्यायदान कोरले (लिहिले) अविधेय विशयपति जीवदेव सन्तकाने (मालकाने) गावच्या पाटलाने सर्व करणाध्यक्षांसमोर देवदत्ताने कोरले.
पुणे भेट व अनुभव
वाचन झाले. संगणकावर त्याची देवनागरलिपीतील प्रत छापून दिली. मात्र बबन काळेल यांना प्रत सत्यापित करून हवी होती ती कोर्टकचेरीच्या कामात ते वापरणार होते. माझीच सही शिक्का त्यांना हवी होती. मी पडलो हौशी इतिहास तज्ञ ! त्यामुळे माझे वाचन डेक्कन कॉलेजमधील विद्वान प्राध्यापक प्रमाणित करतील आणि आपले वाचन योग्य आहे असे प्रमाणपत्र मिळेल अशा भोळ्या समजुतीने आम्ही पुण्यास जाण्याचे ठरविले. श्री कांताराम काळेल आणि मी दोघे पुण्यात डेक्कन कॉलेज वर पोहोचलो. तिथे डॉ मांडकेंना भेटा असे पुरातत्व विभागाच्या प्रमुखांनी सुचवले होते पण ते पुण्यात नव्हते. डॉ जोशी भेटले. त्यांच्याकडे चौकशी केल्यावर कळले की डेक्कन कॉलेज वर असे ब्राह्मी वाचूशकणारे कुणी नाही मात्र निवृत्त झाल्यानंतर डॉ शोभना गोखले अशी मदत कॉलेजला करतात. त्यांच्याकडे एक पत्ता दिला. फोन दिला. परत पत्ता शोधत बिबवेवाडी येथे पोचलो. त्या घरी भेटल्या. त्यांनी आमची चौकशी केली. देवनागरी प्रत ती वाचली. त्या म्हणाल्या 'हा तर जांभूळणी ताम्रपट !'
मी म्हटले चला आपल्याला साहयक मिळेल. मान.. माझा अजून वाचून झालेला नाही. तुम्ही वाचनात बरेच पुढे गेला आहात." स्थान निश्चिती, काल निश्चिती विषयी त्यांनी माहिती घेतली. "आम्हाला वाचनावर सही-शिक्का मागीतला तर म्हणाल्या, "आधी आमच्या मंडळा समोर ठेवीन मग तुमच्या भागातील पेपरात छापून देईन. मंडळाच्या इतिवृत्तात आधी आले पाहिजे." आता काय? ना कांतारामचे काम झाले ना सरपंचांचे. मग ठरवले नुसते वाचून गप्प का बसा? ते तर कोणीही करतेच की! आपण अधिक काही करू.
माझी निरीक्षणे
- लेखकाने जोडाक्षर एका खाली एक असे त्यातही नंतर उच्चार होणारे खाली लिहिले आहे.
- 'ऋ'कारा ऐवजी सर्वत्र अर्धा र आणि इकार वापरला आहे. जसे नृ ऐवजी -
- झ अक्षरा ऐवजी ज्च चा वापर झाला आहे.
- व्यक्ति नामांपैकी १० नावे ब्राह्मण वंशाची असून त्यांच्या गोत्राचेही नाव आहे.
- केवलांगिरस गणातील हारितस गोत्र; जामदग्नि गणातील वत्सस गोत्र; काश्यप वासिष्ठ्य गणातील - कौण्डिन्यस आणि काश्यपस गोत्र; अग्नि गणातील कृष्णात्रेयस गोत्र; केवलभृगुगणातील माटस्स गोत्र; विश्वामित्रगणातील - कौशिक गोत्र; गौतमांगिरस गणातील भारद्वाज, गौतमस गोत्र.
- राजाची वंशावळ प्रथम पत्राते असून मानांक त्याचा मुलगा देवराज, देवराजाचा मुलगा अविधेय अशी वंशावळ आहे.
- प्रदेशांच्या नावात विदर्भ अश्मक मंडले, कुंतलांचा अनेकवचनी उपयोग आहे. या सर्वांचा प्रशासक मानांक आहे.
- अविधेय विषयपति आहे. जीवदेव सन्तक ग्रामक्षपटलाध्यक्ष म्हणजे पाटील आहे कोरक्याचे नाव देवदत्त आहे.
- पुण्यप्राप्तीसाठी ग्रहणात दान करीत असल्याचा उल्लेख आहे हेदान वैशाखातील चंद्रग्रहणात केले आहे.
- दान दिलेले गाव (उ) लाहिका आहे. उलाहिका वळई असे होऊ शकते. उलाहिका - उळइ - वळई.
- यातील इतर काही शब्द संघर्ष सुचवतात जसे, वचनदेणे, अधिवास, न्यायदान, सुधारित न्यायदान.
- आघवास शब्दाचा अर्थ उपोषण करणे असा होतो. राजासमोर उपोषण करून त्याला आपल्या मागण्या मान्य करायला लावणे अन्यथा प्राणत्यागाची धमकी देणे असा याचा अर्थ होतो.
- न्यायदान परिशुद्ध करण्याचे ठिकाण देताना, अपलक स्थान वेणुगिरी, कुत्कुटवट, हिमीरवादीवता यांचा उल्लेख आहे. पूर्व, दक्षिण, पश्चिम उत्तर या दिशांचा उल्लेख आहे.
- कुत्कुटवट म्हणजे १६०० वर्षांपूर्वीचे नाव. आज कुकुडवाड म्हणून ओळखले जाते हिमीरवादी आज हिवरेवाडी आहे. वत म्हणजे ओढा जो नदीप्रमाणे हिवरेवाडीकडून मायणीकडे वाहतो. वेणुगिरी सापडला नाही मात्र तिथे कुकुडवाडच्या उत्तरेला मोठा डोंगर आहे. जवळ मान्याची वाडी आहे.
- मानांक विक्रमभस्त अशा विदर्भ अश्मक मंडळांचा राजा कुंतलांचा प्रशासक आहे. विक्रमभस्त म्हणजे पराक्रमाने भस्त केलेल्या किंवा विक्रमादित्याने त्रासलेल्या, विक्रमादित्य भास देणारा असा करता येईल.
- दहा ब्राह्मणांची नावे लिहून मग वच्चमदितः शब्द आहे.
- पहिल्या पन्यानंतर पत्रा २ बाजू दोन वाचावी लागते.
- याच पानावर सहावर्गातील राजूंना न जुमानणारा तो अविधेय असा उल्लेख आहे. राष्ट्रकूट असाही उल्लेख आहे.
- उलाहिका नाम ग्राम याऐकी उलाहिकानाम ग्राम असेही वाचता येते तेव्हा ते लाहिकांचे गाव आहे काय?
अनुमान
मानांक पूर्ण महाराष्ट्राचा नृपति होता त्याला देवराज हा पुत्र होता, मानांक विक्रमालाही भास देत असे. मेल्यावरही आपल्या गुणांनी ओळखला जाणारा देवराज द्वेष करणाऱ्या शौर्याने, प्रज्ञेत सुकिर्तीने, सज्जनात विनयाने रोहिला देवराज इंद्राप्रमाणे संपन्न होता पण त्या संपत्तीचा वापर त्या इतरांसाठी केला त्याचा मुलगा अविधेय अनेक राजांना जिंकणारा होता त्याने महामार्गशीर्षातील वैशाख महिन्यात चंद्रग्रहणाला गाव ब्राह्मणांना दान केले हे दान ग्रहण दिशा असेपर्यंत म्हणजे अनंत काळासाठी दिले यात राजाचे सैनिक प्रवेश करणार नाहीत, प्राण्यांची खरेदी होणार नाही.
दहा ब्राह्मणांनी वचन दिले चाळीस ब्राह्मणांनी उपोषणाची धमकी दिली. या न्यायदाना संदर्भात अपलक स्थान हिवरेवाडीच्या उत्तरेला, कुकुडवाडच्या पश्चिमेला, वेणुगिरीच्या दक्षिणेला आहे. दानाचा काळ महामार्गशीर्ष वैशाखाच्या चंद्रग्रहणाचा आहे. हे देताना विषयपति जीवदेव सन्तक पाटील सर्व कुलकर्णी उपस्थित होते.
कालनिर्णय
ताम्रपट वाचणं सोपं, अर्थलावणं थोडं अवघड, कालनिर्णय सर्वात कठीण काम. राजाच्या नावावरून मिराशींच्या नोंदीनुसार अविधेय इ स ४४० ते ४५६ च्या दरम्यान राजा झाला. अक्षरवळणावरून इसवीसनाच्या दुसऱ्या शतकानंतर मात्र सहाव्या शतका पूर्वीचा ताम्रपट आहे. चंद्रग्रहणात दान दिले आहे चंद्रग्रहण नेहमी पूर्णचंद्राला म्हणजे पौर्णिमेलाच होते हा खगोलशास्त्राचा नियम आहे. वैशाख पौर्णिमा ही तिथीतर सापडली.
महामार्गशीर्ष काय आहे? एकतर ज्या नक्षत्रावर पूर्णचंद्र गुरुशी संयुक्त असेल तर त्या तिथीच्या पूर्वी महा शब्द लावला जातो किंवा दुसरे म्हणजे संवत्सराचे नाव. महामार्गशीर्ष या प्रकारच्या संवत्सराचा उल्लेख केवळ बार्हस्पत्य कालगणनेत होतो. यात १२ वर्षांचे चक्र आहे. या कालगणनेत प्रत्येक वर्षाला महाचैत्र, महावैशाख असे नाव देत असत याचा वापर इ स ६०० नंतर फारसा झाला नाही. मात्र हेच चक्र गुरुच्या सूर्याभोवती फिरण्याशी संबंधित असल्याने बार्हस्पत्य म्हणून ओळखले जाते. आजही गुरु-बृहस्पतीच्या भ्रमणाचा कुंभमेळा, महाकुंभ या महापर्वांशी संबंध आहे. शालिवाहन कालगणनेतही हीच परंपरा आहे. या पद्धतीने काही ताम्रपटात कालगणना आढळते. उदा. अ.क्र. १. राजा हस्तिनचा कोह ताम्रपट (४७५-४७६) यात महावैशाख आणि मझगावम ताम्रपट (५१०-५११) या महाचैत्र. २. महाराज संक्षोभचा (५२८-५२९) महाअश्विन उल्लेख तेव्हा महामार्गशीर्ष हा उल्लेख १२ वर्षांच्या चक्रातील एका संवत्सराचे नाव बार्हस्पत्य कालगणनेनुसार आहे हे निश्चित.
अल्बेरूनीचे कालगणना परिवर्तन सूत्र आणि वरील ताम्रपटांचे वर्ष यांच्या मदतीने २२ एप्रिल इसवीसन ४२२ म्हणजे शके ३४४, विक्रम संवत ४७८ आणि गुप्तशक १०३ या वर्षी वैशाख पौर्णिमेला महामार्गशीर्ष संवत्सर सुरू होते.
अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने येथील नासा यांच्याशी संपर्क साधून गेल्या २००० वर्षातील चंद्रग्रहणाच्या तारखा वेध मागवले. एका वर्गममित्राच्या मदतीने तेही मिळाले. त्यांच्या तक्त्यावरून २२ एप्रिल ४२२ रोजी चंद्रग्रहणच होते. प्रा मिचीओ यानो या टोक्यो, जपान विश्व विद्यालयातील प्राध्यापकांनी मला उपलब्ध करून दिलेल्या संगणक प्रणालीने २२ एप्रिल ४२२ रोजीच शके ३४४ विक्रम संवत ४७८ वैशाख पौर्णिमा असल्याचे सिद्ध केले.
तेव्हा मानांकाचा पौत्र देवराजाचा पुत्र अविधेयाने दान केलेला दिवस शनिवार वैशाख पौर्णिमा शके ३४४ आहे हे निश्चित.
ताम्रपटाचे ऐतिहासिक महत्त्व
या ताम्रपटाच्या मी केलेल्या वाचन, कालनिर्णय, स्थाननिश्चिती या महत्वपूर्ण कार्यामुळे साताऱ्याचा इतिहास एका वेगळ्या टप्प्यावर पोचतो. छत्रपती शिवरायांच्या पूर्वी १२०० वर्षे इतका जुना, वैभवशाली पराक्रमी इतिहास. महाराष्ट्र हे नाव ज्या राष्ट्रकुटांमुळे पडले त्यातील सुरुवातीचे राष्ट्रकूट, मानांकापासून सुरू होतात. या आधी मिराशींनी वाचलेला पांडरंगपल्ली ताम्रपट याच राजाचा होता. अर्थात बरेच दिवस त्याचे मूळ वाचन किंवा छाप मी शोधला. काही दिवसांनी नांदेडच्या प्राध्यापक मित्रानी त्याची झेरॉक्स पाठवली. त्यातील इतर वाचन मिराशींपूर्वी राव, डॉ कृष्णा यांनी वाचलेल्या काही ओळी अशा आहेत.
"कोल्लगिरी पूर्वतः अनेकुले काम्यक जावलका सहिता पांडरंगपल्ली" या जागेचा शोध अनेक कुल म्हणजे नदिचे खोरे असा घेऊन मिराशी वेण्णा वैणगंगा असा अर्थ लावला आहे. अर्थात पूर्ण पांडरंगपल्ली ताम्रपटाच्या वाचनात तृटी, अक्षरे न लागणे अशा अडचणी दिसतात. पांडरंगपल्ली ताम्रपटाचा फोटो मला न मिळाल्याने त्या दुरुस्त करणे अवघड आहे मात्र एका गोष्टीचा उल्लेख आवर्जून करावासा वाटतो.
अनेकुल वाचन योग्य आहे असे मानल्यास अनेकूल हे एनकूळ आहे हे निश्चित हे हिवरेवाडीच्या उत्तरेस तर कुकुडवाडच्या पश्चिमेस आहे. मध्ये केवळ डोंगरच आहे.
जावळसिद्धेश्वराचे जावळी गाव फलटण शिंगणापूर रस्त्यावर शिंगणापुराच्या पायथ्याला आहे. देऊळ प्राचीन आहे त्याच्या मूर्ती, दंतकथा, दीपमाळा प्राचीनत्व अधोरेखित करतात. हा परिसर ताम्रपटातील कुकुडवाडच्या जवळपास आहे.
पांडरंगपल्ली देखील पंढरपूर नसून याच परिसरात असावे असे धाडसी अनुमान आपण करू शकतो.
कुंतलाधिपती अविधेयचा पिता देवराज हा कालिदासाच्या समकालीन, त्याच्या दरबारात कालिदास वकील म्हणून-दूत म्हणून आला होता. त्याच्या अपमानकारक वागणुकीमुळे कालिदासाने कुंतलदौत्य हे काव्य लिहिले. कुंत हे प्राचीन काळातील भाल्यासारखे शस्त्र मान रानाची नाणी सातारा परिसरातील काही संग्राहकांकडे आहेत रो मान मसस राजा मान महिष या उल्लेखाचे कि नाणे, शक मान महिष या उल्लेखाचे नाणे असाच भाला दाखवते. कुंतल देशाचा महाभारतात उल्लेख आहे. वाकाटकांनी कुंतलेशावर विजय मिळवल्याचा उल्लेख आहे. पश्चिम चालुक्यांना कुंतल प्रभू पदवी आहे.
जुन्नर जवळच्या शिवनेरीजवळ मानमुकुट लेणी आहेत. त्यात महाक्षत्रप नहपानाचा मंत्री याचा लेख आहे. गाथा सप्तशती मध्ये राजा मान आणि त्याचा पुत्र देवराज याच्या स्वरचित गाथा आहेत. म्हसवड जवळचे देवापूर हे गाव देवराजाने वसवल्याची कथा तेथील जनसामान्यात प्रचलित आहे. वाकाटकांचे राजचिन्ह वराह. शिंगणापूरच्या देवळावर कुंभ्यांनी केलेल्या वराहाच्या शिकाऱ्याची चित्रे गाभाऱ्यापर्यंत आहेत. तेव्हा येथील राजाचे वाकाटकांशी असणारे वैर स्पष्ट आहे.
शकमान भवेत राजा महिषाणां महिपती हे पुराणातील राजांच्या वंशावळीत उल्लेखले आहे. सम्राट अशोकाने महादेव यास महिषमंडळात पाठवल्याचा उल्लेख आहे. महिमानगड याच भागात आहे.
क्षहरात वंशी शक राजवंश पश्चिम महाराष्ट्रात बराच काळ होता त्याचाच वंशविच्छेद गौतमीपुत्र सातकर्णीने केला. त्यातून निसटलेल्या मान या शूर सरदाराने स्वतःची सत्ता दाक्षिणेत स्थापन केली हे मिराशींनी सिद्ध केले आहे. माणदेशात माने म्हस्के म्हसकर मस्कर ही आडनावे आजही आहेत. #महिषवाहिका #म्हसवड हे गाव ही आहे. मराठवाड्यापासून आंध्रापर्यंतच्या भागातून माण भागातील शिंगणापूरला भक्त येतात. भोसले राजवंशाचे मूळ पुरुष मालोजीराजेंची वेरूळची पाटीलकी ते पुष्कर तलाव हेच दाखवतो. याचाच अर्थ हा परिसर पूर्वी महाराष्ट्राची राजधानी असला पाहिजे. तुळजाभवानी या देवीने #महिषासुराचा वध केल्याची कथा आणि म्हसवड येथे श्री सिध्दनाथाचे मंदिर याचा संबंध जरूर आहे.
श्री बबन काळेल ज्या लोणारी समाजाचे आहेत तो मीठ बनवणारा, तेही मेंगे मीठ नावाचे मातीपासून बनवले जाणारे मीठ, त्यासाठी काहिलीत माती मिश्रित पाणी उकळून का बाय प्रॉडक्ट चुना, कोळसा तयार करणारा समाज महाराष्ट्रात याच भागात आहे. हे मीठ शंभर वर्षांपूर्वी पर्यंत येथे बनत होते.
सारांश, मानांक माणचा राजा होता. तो शक होता. शूर होता. त्यावरून भागाचे, नदीचे नाव माण पडले. रहिवासी, नातेवाईक यांचेनाव माने पडले. अशी ही #महिषासुरापासून सुरू झालेली या परिसराची कथा आजवर सप्रमाण येवून पोचते.
यासाठी ताम्रपटाचा फोटो देऊ दिल्याबद्दल मी सरपंच बबन काळेल, समस्त गावकरी वळई, श्री गोंडा म्हस्के, पांडरंगपल्लीच्या चे लिखित वाचन उपलब्ध करून देणारे प्रा. नीरज साळुंखे, संगणक प्रणाली उपलब्ध करून देणारे प्रा मिचीओ यानो, टोक्यो जपान तसेच या सर्वांचा आभारी आहे. अर्थात यातून नवे हे एवढेच नाही यातून निर्माण होणारी नवी कोडी पुढे अभ्यासकांना सोडवावी लागतील माझा हा मुंगीचा प्रयत्न.
शोभना गोखले यांच्या वाचनाशी ओळ-ओळ व मुद्दा-मुद्दा तुलना
शोभना गोखले यांच्या Studies in Indian Epigraphy (Vol. XXX, 2004, pp. 20–30; PDF pp. 20–30) मधील 'Valai Copper-Plates of the Rāshtrakūṭa King Avidhēya' या लेखातील वाचनाशी आणि माझ्या वाचनाशी (1000476928.png) केलेली ओळ-ओळ आणि मुद्दा-मुद्दा तुलना खालीलप्रमाणे आहे #वळईताम्रपट #पूर्वकालीनराष्ट्रकूट #पुरालेखशास्त्र:
भाग १: ओळ-ओळ तुलना (माझे वाचन — प्रतिमेतील १२ ओळी विरुद्ध गोखले यांच्या ३१ रोमन ओळी)
- माझे वाचन — ओळ १:
बभूव विक्रमत्रस्त विदर्भाश्मक मण्डलः मानाङ्क न्रिपति श्रीमान्कुन्तलांप्रशासिता प्रजसुकित्याविनयेन साधुषु द्विषस्सु शौर्येणान येनराजसु- गोखले यांचा मजकूर (ओळी १–३):
Babhūva Vikrama-trasta-Vidarbh-āśmaka-mandalah/Mānānkō-nri(nri)pati śrīmān-Kuntalānām praśāsitā ||1|| prajā-suki-/rtyā vinayēna sādhushu dvishatsu sauryyēņa nayēna rājasu [1] - तुलना: मानाङ्क हा कुंतलाचा शासक असून त्याने विदर्भ आणि अश्मक यांना धास्तावून सोडले होते, या अर्थाशी दोन्ही वाचनं जुळतात. मी
मण्डलःआणिविदर्भाश्मकसुस्पष्ट ठेवले आहे; गोखले यांच्या मजकुरात ओळींच्या शेवटी शब्दांचे तुकडे पडले आहेत.न्रिपति,प्रजसुकित्या,शौर्येणानयांसारखे स्पेलिंग/टायपिंगचे बारकावे दिसतात.
- गोखले यांचा मजकूर (ओळी १–३):
- माझे वाचन — ओळ २:
त्यागेन सर्व्वत्रचयद्प्रकाशति देहान्तरस्वौपिगुणैरिह स्थितैः देवराजसुतस्तस्य देवराजइवाश्रितां वकरसमम्पत्ति निरत्ययसुखोदयां- गोखले यांचा मजकूर (ओळी ४–६):
tyāgēna sarvvatra cha ya prakāśatē dēhāntar-asyōpi guņairiha/sthitaiḥ ||2|| Dēvarājs=sutas-tasya Dēvarāja- ivāśritām [] chaka(kā)rasa-/ma sampatti niratya ya sukhōdayām || 3|| - तुलना: दुसऱ्या श्लोकातील गुणवर्णनानंतर तिसऱ्या श्लोकात देवराज हा सुत (मुलगा) म्हणून येतो. मी
वकरसमम्पत्तिअसे वाचले आहे, तर गोखले यांनीchaka(kā)rasa-ma sampattiअशी नोंद करून मध्ये पोकळी दाखवली आहे.
- गोखले यांचा मजकूर (ओळी ४–६):
- माझे वाचन — ओळ ३:
छद्मव्यतितं विनयेनशौर्यत्यागोर्त्विनाभू तितिरप्रमेयः सत्यकियाति ग्रहनक्षत्रक्षितिस्थितिसमकालभोग्यः अचाटभटप्रवेशःप्राणिक्रयणोश्च- गोखले यांचा मजकूर (ओळी ७, १०, १६–१७): चौथ्या श्लोकातील अंश (
vinayēna śauryya tyāgōrtthināṁ bhūtibhir- Apramēyaḥ...) आणि तिसऱ्या/दुसऱ्या टप्प्यातीलgraha-nakshatra kshiti-sthiti sama-kāla-bhōgyah achāta-bha-/ta-pravēśaḥ... - तुलना: मी
ग्रहनक्षत्रक्षितिस्थितिसमकालभोग्यःआणिअचाटभटप्रवेशःहे शब्द पुढे घेतले आहेत आणि त्यासोबतप्राणिक्रयणोश्चहा शब्द जोडला आहे, जो गोखले यांच्या लिप्यंतरात नाही.
- गोखले यांचा मजकूर (ओळी ७, १०, १६–१७): चौथ्या श्लोकातील अंश (
- माझे वाचन — ओळ ४:
ब्राह्मणो कौण्डिण्यसगोत्र कुमारस्वामि हारितगोत्रश्चन्द्रस्वामि वत्ससगोत्र बोप्पस्वामि कौण्डिण्य चवनागस्वामि क्रिष्णात्रेयसगोत्रो यज्ञस्वामि- गोखले यांचा मजकूर (ओळी १७–२०):
...prāti-grāhaņās-cha-brāhmaṇāh Kaundinya sa-gōtrah/Kumārasvāmī Haritasa-gōtraś-Chandrasvāmī Vatsasa-gōtrō Bolla-/svāmī Kaundinyō Chavanāgasvāmī krishn-Ātrēya sa- gōtrō Yajñasvāmi - तुलना: पहिल्या पाच दानग्राही ब्राह्मणांची नावं आणि गोत्रं (कुमारस्वामी-कौंडिण्य, चंद्रस्वामी-हारित/हरितस, चवनागस्वामी-कौंडिण्य, यज्ञस्वामी-कृष्णात्रेय) जवळपास सारखीच आहेत. तिसऱ्या नावाबाबत मी बोप्पस्वामि वाचले आहे, तर गोखले यांनी Bollasvāmī वाचले आहे. महाराष्ट्रातील जुन्या शिलालेखांत 'बोप्प' हे नाव रूढ असल्याने माझे वाचन व्यवहार्य आहे.
- गोखले यांचा मजकूर (ओळी १७–२०):
- माझे वाचन — ओळ ५:
मठरसगोत्रो अन्द्रस्वामि कौशिकसगोत्रो मात्रिस्वामि भारद्वाजसगोत्रो गोपस्वामि गोतमसगोत्रो खोल्लस्वामि काश्यपसगोत्रोश्रीस्वामि वचम- गोखले यांचा मजकूर (ओळी २०–२१):
Mathara-sa-gōtrō Rudrasvāmi Kausika sa- gōtrō Mātrisvāmi Bhāradvāja/sa- gō[ ]trō Gopa- svami Gautama sa-gōtrōś-Chollasvāmī Kāsyapa sa-gōtrō- Śrisvāmi - तुलना: मात्रिस्वामी (कौशिक), गोपस्वामी (भारद्वाज) आणि श्रीस्वामी (काश्यप) येथे जुळतात. मात्र मठर गोत्रात मी अन्द्रस्वामि वाचले आहे (गोखले: Rudrasvāmi) आणि गौतम गोत्रात मी खोल्लस्वामि वाचले आहे (गोखले: Chollasvāmī).
- गोखले यांचा मजकूर (ओळी २०–२१):
- माझे वाचन — ओळ ६:
दितः क्रित्वा चत्वारिशत्या ब्राह्मणो नामोधिवासः यदवेत्य राष्ट्रकुटेन्वौयरधैश्च राजयतिर्द्धर्मपर मैन्नाच्छे तव्यच्छल विप्रयुक्तंशुद्धागुणोयस्य- गोखले यांचा मजकूर (ओळी २२–२३ व ८):
cha-vam- drita kritvā chatvārinśatyā brāhmaṇānām-Adhivāsaḥ yad-achebhyaḥ/rāshtrakūtānvayair-anyaiś-cha rājabhir-dharma paramairnna=āchchettavyah(तसेच ओळ ८ मधीलśuddhā-guṇā-yasya) - तुलना: चाळीस ब्राह्मण (
चत्वारिशत्या), अधिवास (अधिवासः), राष्ट्रकूट वंश (राष्ट्रकुट...) आणि दान रद्द न करण्याची आज्ञा (नाच्छेत्तव्य) येथे स्पष्ट येते. सलग ओळींमुळे ओळ ८ मधील भाग इथे एकत्र आला आहे.
- गोखले यांचा मजकूर (ओळी २२–२३ व ८):
- माझे वाचन — ओळ ७:
फलैदप्रकाशः तन्योपिसूनू न्रिपतिन्विजेता प्रत्लान्नति नो पिशुनैर्विशुद्धैः षड्वर्ग शत्रोरविधेयकारि राजयतस्तेन किलाविधेयः- गोखले यांचा मजकूर (ओळी ८–१०):
...yasya phalaiprakāsāh. ||4|| tasy=āpi sū-/nu nri (nri) patin-vijētā pratbhānna-vinōpi gunair=viśuddhaih shad-varga/satrōr-Avi- dhēyakārī rājā yatas=tēna kil-Āvidhāyaḥ||5|| - तुलना: पाचव्या श्लोकात राजा अविधेय याचे नाव आणि षड्वर्ग शत्रूंचे वर्णन येते. मी
अविधेयकारिआणिकिलाविधेयःहे शब्द स्पष्टपणे वेगळे ओळखले आहेत.
- गोखले यांचा मजकूर (ओळी ८–१०):
- माझे वाचन — ओळ ८:
अ(कृ)त्वमात्रदातव्य व्यापारेणासदोदितं क्रितप्रणायि वैत्रिष्णु स्वस्यगोपिदुनेतियं प्रदाटां प्रियमस्याति अरिताषोपि याचकः सेवयैव यमत्यार्थ- गोखले यांचा मजकूर (ओळी १०–१२):
...ārtthētva mātri dātavya vyā-/pārēņa sadōchitam krita - prana-yivai trishtya svasty-āgōpi dunōtia [ye]/||6|| prada- tum priyamasyēti pūrit=āśōpi yāchakaḥ|| sēvayaivacha-yamaśtyarttham - तुलना: हा भाग श्लोक ६–७ मधील दानाची प्रथा आणि याचक या आशयाशी संबंधित आहे. गोखले यांच्या लिप्यंतरातही या ओळींमध्ये अनेक शब्दांची फोड व संदिग्धता दिसते.
- गोखले यांचा मजकूर (ओळी १०–१२):
- माझे वाचन — ओळ ९:
यावत्ते प्रेमवाञ्छाया ततस्तेन राज्ञमातापित्रात्मनश्चपुण्ययशोभिर्वृद्धये (उ)लाहिकानामग्राम ब्राह्मणेभ्य सक्तित्योदक अर्र्व (अर्घ्य)- गोखले यांचा मजकूर (ओळी १२–१५):
...yāchatē [1] kshēmaṁ vāchchhayā ||7|| tatas-tēna rājñā mātā pitrōr=ātmanaś=cha/punya- yaśōbhi vri(vri)- ddhayē Dēlahikā-nāma-grāma brāhmaṇēbhya- satkrity-ōdaka-pūrvvam/mahā-Mārga- śirsha-Vaiśākhasya chandrōparāge pratipāditam... - तुलना: येथील सर्वात महत्त्वाचा फरक गावाच्या नावात आहे. मी (उ)लाहिकानामग्राम (उलाहिका / वळई) असे वाचले आहे, तर गोखले यांनी Dēlahikā-nāma-grāma (दिवाड) असे वाचले आहे.
- गोखले यांचा मजकूर (ओळी १२–१५):
- माझे वाचन — ओळ १०:
महामार्गशीर्ष वैशाखस्य चन्द्रपरागेप्रपादितः सूचन्द्रार्क लिखितं भगवता वेदव्यासेन बहुभिर्वसुधा दत्ता राजभिस्सगरदिभिः यस्य यदा- गोखले यांचा मजकूर (ओळी १५, २४–२५):
mahā-Mārga- śirsha-Vaiśākhasya chandrōparāge pratipāditam āchandr-ārkkam[ओळ १५] आणिlikhitañcha- bhōga-bhāgā vēda vyāsēna vyāsēna [*] Bahubhir- vvasudhā dattā/rājabhis Sagar-ādibhih[ *] yasya yasya yadā...[ओळी २४–२५] - तुलना: वैशाख महिन्यातील चंद्रग्रहणाचा उल्लेख (
चन्द्रपरागेप्रपादितः) आणि वेदव्यास व 'बहुभिर्वसुधा दत्ता' हा श्लोक येथे येतो.
- गोखले यांचा मजकूर (ओळी १५, २४–२५):
- माझे वाचन — ओळ ११:
भूमিস্তस्य तदा फलं षष्टिवर्षसहस्राणि स्वर्गेमोदति चानुमन्ते च तन्येव नरके वसेत न्यायदान परिशुद्धः अपलकस्थानं दक्षिणेन वेणुगिरि- गोखले यांचा मजकूर (ओळी २५–२८):
...bhūmis=tasya-tasya tadā pha-/lam [||*] shashti-varsha-sahasrāņi svarggē mōdati bhūmidah[*] achchhettä/ch=anumantā cha tāny=ēva-narakē-vasēt [ *]āghātana pariśuddhaḥ pūrvvēņa Prūpalaka-/sthāna Dakshinēn Vēnugirih... - तुलना: साठ हजार वर्षांचे शापवाक्य (
षष्टिवर्षसहस्राणि...) आणि सीमा उल्लेख येतात. दक्षिणेकडील वेणुगिरि दोघांकडे सारखाच आहे, पण पूर्वेकडील स्थानाचे मी अपलकस्थानं असे वाचन केले आहे, तर गोखले यांनी Prūpalaka-sthāna (पळसवडे) वाचले आहे.
- गोखले यांचा मजकूर (ओळी २५–२८):
- माझे वाचन — ओळ १२:
पश्चिमेन कुत्कुटवटः उत्तरेण हिमिरवादिवता न्यायदनानि लिखित स्छतच्छासमविधेयराज विषयपति जीवदेव सन्तकेन ग्रामक्षपटलाध्यक्षेन(शेवटीसर्व्वकरणाध्यक्ष प्रत्यक्ष देवदत्तेन लिहैं स्वस्य स्त)- गोखले यांचा मजकूर (ओळी २८–३१):
...paśchimēna Kutkuta-vātāh uttarēna Himāra-vā-/ți cha tānyā-ghātanāni likhitañ $=ch=$ aivach = chhāsanam = Avidhēyarāja/vishayapati nã cha Dēvasantakēna grām-ākshapatal-ādhyakhēņa sarvvakaran- ādhya-/ksha pratyakha-dharmm-ādhyaksha pratyakshan=chā Dēvadattēna siddhyai- svasty=astu[||*] - तुलना: पश्चिमेस कुत्कुटवट (कुकुडवाड) आणि उत्तरेस हिमिरवादि- / हिमारवाटी या सीमांत साम्य आहे. प्रशासकीय पदांमध्ये मी विषयपति जीवदेव सन्तकेन, ग्रामक्षपटलाध्यक्षेन, सर्व्वकरणाध्यक्ष आणि देवदत्तेन अशी मांडणी केली आहे; गोखले यांनी
vishayapati nã cha Dēvasantakēnaआणिgrām-ākshapatal-ādhyakhēņa/Dēvadattēnaअसे वाचले आहे.
- गोखले यांचा मजकूर (ओळी २८–३१):
भाग २: मुद्दा-मुद्दा तुलना — माझे वाचन व तर्क कुठे अधिक भक्कम आहेत?
विजय कुमार लाळे, विटा यांनी १२ वर्षांपूर्वी छपाईसाठी माझा आधीचा लेख घेतला होता आणि या वेळी अधिक अद्ययावत आवृत्ती मागितली. त्यानुसार मी इंटरनेटवर शोध घेऊन डॉ. शोभना गोखले यांचा या विषयावरील शोधनिबंध शोधला आणि त्यामध्ये मला काही त्रुटी आढळल्या; त्यावरून मी स्वतःच माझ्या लेखनाशी त्यांची तुलना करून खालील मुद्दे मांडत आहे:
- कालनिर्णय व खगोलशास्त्रीय पडताळणी: गोखले यांनी ताम्रपटात राज्यवर्ष, वार व नक्षत्र नसल्याचे सांगून तारीख अनिर्णित ठेवली आणि केवळ पाचव्या/सहाव्या शतकापूर्वीच्या व्यापक चौकटीवर समाधान मानले; मी मात्र बार्हस्पत्य कालगणना, वैशाख पौर्णिमेचे चंद्रग्रहण, नासाचे तक्ते आणि प्रा. मिचीओ यानो यांच्या प्रणालीवरून कालखंड अधिक ठोसपणे पडताळून पाहण्याचा प्रयत्न केला #खगोलशास्त्रीयकालनिर्णय.
- स्थानिक संदर्भ, स्थलनिश्चिती व चतुःसीमा: गोखले यांनी दानग्राम देलहिका मानून तिची ओळख दिवाडशी जोडली आहे, तर ताम्रपट माण तालुक्यातील वळई येथे उपलब्ध झाले आहेत. तसेच त्यांनी पळसवडे, कुकुडवाड, हिंगणी आणि विरळी डोंगर या चतुःसीमा दिल्या व माण नदीचे भूगर्भशास्त्र, देवपूर व राजेवाडी धरणाचा उल्लेख केला; माझे (उ)लाहिका वाचन आणि वळई, कुकुडवाड, हिवरेवाडी, विरळी/वेणुगिरी आणि पांडरंगपल्लीतील अनेकुल (येनकूळ) व जावळसिद्धेश्वर या स्थळांची प्रत्यक्ष क्षेत्रीय पातळीवरील जोडणी स्थल-संदर्भ आणि बोली/लिप्यातील स्थित्यंतरांच्या दृष्टीने अधिक सुसंगत वाटते.
- स्थलनामांतील ध्वनी-बदलांची मांडणी: उलाहिका -> उळइ -> वळई तसेच माण, माणगंगा, महिषासुर, महिषवाहिका (म्हसवड) आणि माने/म्हस्के/म्हसकर या नावांतील दुवे मी स्थानिक बोली व परंपरेशी जोडून तपासले.
- प्रशासकीय संज्ञा व सामाजिक-आर्थिक संदर्भ: गोखले यांनी ताम्रपटातील वंशावळ, ब्राह्मणांची नावे-गोत्रे आणि शेवटच्या ओळींतील अधिकाऱ्यांची नोंद दिली; मी विषयपति, ग्रामक्षपटलाध्यक्ष, सर्व्वकरणाध्यक्ष, देवदत्त आणि आघवास या संज्ञांचा अर्थ लावण्यासोबतच लोणारी समाजाचे 'मेंगे मीठ' आणि प्रादेशिक लोकपरंपरा यांची सांगड घातली.
- दृष्टिकोन व वाचनपद्धत: गोखले यांचा शोधनिबंध प्रामुख्याने पारंपरिक पुरालेखशास्त्रीय मांडणी, संस्कृत पाठ, ब्राह्मणांचा तक्ता आणि पूर्वकालीन विद्वानांच्या मतांचा आढावा यावर केंद्रित आहे, तर माझे लेखन प्रत्यक्ष क्षेत्रीय अनुभव, क्लोजअप छायाचित्रांवरून वाचन, व्यक्तीभेटी आणि स्थानिक दंतकथांची सांगड घालणारे आहे. माझ्या प्रतिमेतील
न्रिपति,क्रित्वा,लिहैंकिंवा जोडशब्दांतील काही टायपिंग/लिप्यंतरणाच्या त्रुटी स्वच्छ केल्यास वाचन अधिक सुसूत्र होईल.
संदर्भ
Gokhale, Shobhana. "Valai Copper-Plates of the Rashtrakūța King Avidheya." Studies in Indian Epigraphy (Bhāratīya Purābhilēkha Patrikā), vol. XXX, The Epigraphical Society of India, Mysore, 2004, pp. 20–30.
कॉपीराइट सूचना (Copyright Notice): विक्रांत मंडपे, सातारा (vikrant.mandape@gmail.com). या शोधनिबंधातील लेखन, क्षेत्रीय निरीक्षणे, कालनिर्णय मांडणी, स्थलनिश्चितीची निरीक्षणे आणि तुलनात्मक नोंदींचे सर्व अधिकार लेखकाकडे राखीव आहेत. लेखकाच्या पूर्वपरवानगीशिवाय या मजकुराचा संपूर्ण किंवा अंशतः व्यावसायिक अथवा अनधिकृत पुनर्वापर करण्यास मनाई आहे; शैक्षणिक व संशोधनात्मक संदर्भासाठी योग्य श्रेय (Attribution) देऊन वापर करता येईल.

